Archikatedra Św. Jana Chrzciciela
Podstawowe dane:
Rok zbudowania: 1428
Rok odbudowy: 1956
Projektant: ???
Lokalizacja: ul. Świętojańska 8
Archikatedra Św. Jana Chrzciciela to przypuszczalnie najbardziej znana świątynia Warszawy. To właśnie tu miało miejsce wiele ważnych historycznych wydarzeń. Między innymi tutaj wygłaszał kazania Piotr Skarga. W 1632 roku Władysław IV zaprzysiągł tu pacta conventa. W XVIII wieku miały tu miejsce koronacje Stanisława Leszczyńskiego i Stanisława Augusta Poniatowskiego. A także właśnie tu zaprzysiężono Konstytucję 3 Maja.
Mimo, że obecny kształt katedry to wynik odbudowy w latach 1947-56, to jej korzenie sięgają dużo wcześniejszych czasów. Mówi się nawet, że jest najstarszym kościołem Warszawy. Takie zdanie jest słuszne, jeśli mówimy o Warszawie w jej granicach z czasów powstawaniu miasta. Jeśli natomiast wziąć pod uwagę Warszawę w obecnych granicach, to najstarszym kościołem będzie przypuszczalnie kościół Św. Katarzyny na Ursynowie.
Historia Katedry
Pierwsza wzmianka o istnieniu kościoła w miejscu obecnej archikatedry pochodzi z 1339 roku. Mówi ona o wydaniu tu wyroku przez legatów papieskich w sporze pomiędzy Krzyżakami a Kazimierzem Wielkim. Wyrok ten potępiał zabór przez Krzyżaków Gdańska i Ziemi Chełmińskiej. Przypuszcza się jednak, że pierwsza drewniana świątynia istniała tu już w XIII wieku i była mniej więcej wielkości obecnego prezbiterium. Zgodnie ze średniowiecznym zwyczajem, fara (czyli kościół miejski) została umiejscowiona w sposób orientowany, czyli ustawiona ołtarzem w stronę wschodnią. Teoretycznie, bo w rzeczywistości ołtarz skierowany jest w kierunku północno-wschodnim !
W roku 1392 rozpoczęto przebudowę fary na murowaną, w stylu późnogotyckim. Przebudowę przerwano około 1398 roku. W tym właśnie roku papież Bonifacy IX nadał kościołowi status kolegiaty, a w 1406 roku przywilej ten potwierdził biskup poznański Wojciech Jastrzębiec. Odtąd też kościół stał się miejscem pochówku książąt mazowieckich. Przebudowę świątyni dokończono w latach 1406-28, ale w formie zredukowanej w stosunku do pierwotnych planów. Świątynia stała się budowlą halową, trójnawową. Planowano też budowę wieży na osi głównego ołtarza, jednak wzniesiono ją dopiero pod koniec XV wieku. W XVI utworzono kryty ganek łączący kościół z zamkiem.
W 1598 roku w świątyni wybuchł pożar, a w 1602 roku zawaliła się wieża, niszcząc elewację. Skłoniło to królów Zygmunta III Wazę i Władysława IV do remontu i przebudowy kolegiaty. Nastąpiło to około 1632 roku. Świątynia uzyskała wtedy kształty barokowe, zgodnie z planami Joannesa Italusa (Jana Włocha). W połowie XVII wieku dobudowano dzwonnicę, a w połowie XVIII wieku zakrystię.
W 1798 roku, w związku z utworzeniem w Warszawie diecezji, świątynia stała się kościołem katedralnym. Natomiast w latach 1836-40 przebudowano ją w stylu gotyku angielskiego. W pierwszych latach XX wieku katedra otrzymała bogatsze wyposażenie wnętrza oraz nowe pokrycie zewnętrzne.
Najbardziej smutnym okresem dla świątyni, tak samo jak i dla całej Warszawy, była oczywiście II wojna światowa. W 1939 roku została zbombardowana i częściowo spalona, a w 1944 roku prawie doszczętnie zniszczona. Po kościele jeździły wtedy niemieckie czołgi, niszcząc cenne wyposażenie. Ocalały jedynie barokowa Kaplica Baryczków i fragmenty murów prezbiterium. Z ruin wydobyto też XVI-wieczne szczątki nagrobka książąt mazowieckich i chrzcielnicy.
Odbudowa katedry ruszyła po wojnie dzięki staraniom prymasa Augusta Hlonda. Jednak nie przywrócono jej przedwojennych kształtów, ale wzniesiono ją w stylu gotyku nadwiślańskiego, według projektu Jana Zachwatowicza. Taki wygląd nawiązuje do pierwotnego wyglądu świątyni. Odbudowa miała miejsce w latach 1947-56, natomiast wyposażanie wnętrz trwało aż do lat 70-tych.
Wyposażenie wnętrza
Katedra jest budowlą trójnawową typu halowego, dwie boczne nawy są tej samej wysokości co główna. Po prawej stronie zewnętrznej fasady znajduje się dzwonnica, a pod nią przejście na ulicę Dziekanią. Warto przez nie przejść, bo można tu zobaczyć pewną ciekawostkę. Jest to wmurowana w południowo-wschodnią ścianę katedry gąsienica niemieckiego zdalnie sterowanego czołgu Goliat, który w czasie Powstania Warszawskiego brał udział w walkach toczących się w rejonie świątyni.
Wnętrze kościoła na pierwszy rzut oka wydaje się nieco puste. Jest ono otynkowane, ale posiada też elementy uformowane z cegły. W suficie znajdują się gwiaździste sklepienia, charakterystyczne dla stylu gotyckiego.
Wystarczy nieco przypatrzeć się wnętrzu, aby dostrzec wiele cennego wyposażenia. Uwagę zwraca ambona, pochodząca z 1959 roku, projektu Józefa Trenarowskiego, a także stalle będące rekonstrukcją zniszczonych, barokowych, ufundowanych przez Jana III Sobieskiego. Ołtarz główny pochodzi z roku 1966, witraże wykonano w latach 70-tych według projektu Wacława Taranczewskiego. Naprzeciw ołtarza głównego znajdują się organy, wyprodukowane w 1987 roku przez niemiecką firmę z Budziszyna. W katedrze często odbywają się koncerty i festiwale organowe.
W katedrze znajduje się ponadto wiele kaplic, nagrobków i epitafiów. Całą lewą nawę wypełnia szereg kaplic, idąc od głównego ołtarza są to kolejno:
1. Barokowa Kaplica Baryczków, stanowi zakończenie lewej nawy. Znajduje się tu krucyfiks, uważany za cudowny, który uznaje się za najcenniejszy element wystroju katedry. W kaplicy tej jest przechowywany Najświętszy Sakrament. Tutaj też czterokrotnie modlił się papież Jan Paweł II.
2. Kaplica Chrystusa Ubiczowanego znajduje się po lewej stronie od Kaplicy Baryczków. Jest to najstarsza kaplica, pochodzi z XV wieku, ale w czasie II wojny światowej została w dużej mierze zniszczona.
3. Baptysterium; znajduje się tu cenna chrzcielnica z czarnego marmuru, datowana na rok 1631. Podczas Powstania Warszawskiego została ona rozbita na kawałki, ale udało się ją odrestaurować.
4. Kaplica Św. Jana Chrzciciela - patrona świątyni, powstała na miejscu dawnej kaplicy Trzech Króli.
5. Kaplica - mauzoleum kardynała Stefana Wyszyńskiego została wzniesiona w latach 1986-87 według projektu Bolesława Schmidta. Powstała na miejscu XV-wiecznej kaplicy Św. Stanisława.
Natomiast w prawej nawie znajduje się barokowa kaplica Arcybractwa Literackiego, a także wiele tablic pamiątkowych i epitafiów. Można tu też zobaczyć pomnik Stanisława Małachowskiego, marszałka Sejmu Wielkiego oraz nagrobek ostatnich książąt mazowieckich, Stanisława i Janusza.
Godne uwagi są również podziemia kościoła. Jest to miejsce spoczynku wielu zasłużonych osobistości. Mieszczą się tu groby książąt mazowieckich, arcybiskupów warszawskich, przedwojennych prezydentów: Gabriela Narutowicza i Ignacego Mościckiego, a także Henryka Sienkiewicza oraz Ignacego Paderewskiego. Od 1995 roku spoczywają tu też zwłoki ostatniego, kontrowersyjnego króla Polski - Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Informacje praktyczne
Katedrę można zwiedzać w dni powszednie w godz. 10.00 - 13.00 oraz 15.00 - 17.30 a w niedziele w godz. 15.00 - 17.30. Również w tych godzinach można za symboliczną opłatą zwiedzać podziemia. Wejście do nich znajduje się koło Kaplicy Baryczków, na lewo od głównego ołtarza. Nabożeństwa odbywają się w dni powszednie o godz. 6.30, 7.00, 8.00, 9.00 i 19.00 a w niedziele i święta o 8.00, 9.30, 11.00, 12.30, 18.00 i 19.00.
(C) 2001-2010 Maciej Błażejewski