Kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny
Podstawowe dane:
Rok zbudowania: 1411
Rok odbudowy: 1956
Projektanci: ???
Lokalizacja: ul. Przyrynek 2
Wchodząc do tej świątyni wyraźnie możemy wyczuć ducha bardzo dawnych czasów. To najstarsza nowomiejska świątynia i jedna z najstarszych na terenie całej dzisiejszej Warszawy (choć nie najstarsza, jak niektórzy uważają). Mimo, że kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny kilkakrotnie był przebudowywany i niszczony, to jednak po powojennej odbudowie przywrócono mu jego pierwotną architekturę, co sprawia, że jego dzisiejszy wygląd to jeden z niewielu w Warszawie przykładów gotyku (choć odtworzonego).
O powstaniu kościoła opowiada jedna z warszawskich legend - o bezdzietnym młynarzu. Człowiek ów zamieszkiwał w domu nad brzegiem Wisły. Ponieważ znał się na swoim fachu i umiał dbać o interesy, cieszył się znacznym bogactwem. Młynarz miał także piękną żonę, jednak obydwoje nie byli do końca szczęśliwi, gdyż nie mieli dzieci. Pewnej nocy, gdy modlił się żarliwie o to, aby w końcu doczekał się potomstwa, stanęła przed nim Matka Boska. Obiecała mu, że jego prośba zostanie spełniona, i to w ciągu niespełna roku, ale pod jednym warunkiem. Młynarz miał udać się w drogę wzdłuż Wisły, a gdy zobaczy zaśnieżone wzgórze - wybudować na nim kościół. Na drugi dzień tak też zrobił. Wprawdzie wydawało mu się dziwnym, że odnaleźć ma pagórek pokryty śniegiem - był akurat środek lata. Jednak jego wiara była głęboka i szedł wytrwale, aż po pewnym czasie znalazł owo wzgórze - faktycznie pokryte śniegiem, pomimo upału. Młynarz zwołał robotników i szybko zabrał się do pracy przy budowie świątyni. Nie minęły dwa miesiące, a kościół, wraz z wysoką wieżą, był gotowy. Wkrótce też spełniła się obietnica dana młynarzowi przez Matkę Boską - nie minął rok, odkąd ją ujrzał, a ochrzcił w zbudowanym przez siebie kościele swoje nowonarodzone dziecko.
Nie wiadomo, ile prawdy jest w tej legendzie. Wiadomo wprawdzie, że położony na skarpie wiślanej kościół, w przeciwieństwie do nieco bardziej 'ekskluzywnej' staromiejskiej Archikatedry Św. Jana, w początkowym okresie jego istnienia był odwiedzany głównie przez rzemieślników i rybaków. O powstaniu świątyni przekazy historyczne mówią jednak trochę co innego niż powyższa legenda. Zgodnie z nimi, kościół ufundowała księżna Anna Mazowiecka. Podobno, wcześniej w jego miejscu znajdowała się świątynia pogańska. Budowa trwała od 1407 do 1411 roku, a konsekracja nastąpiła 30 czerwca 1411. Również wtedy erygowano parafię nowomiejską. Budowla początkowo była jednonawowa, ale pod koniec XV wieku, z inicjatywy księcia mazowieckiego Bolesława V dobudowano dwie nawy boczne. Prawdopodobnie wówczas powstała też wolnostojąca wieża obok kościoła - do dziś stanowi ona najbardziej charakterystyczny jego element i wyraźny akcent całego staromiejskiego odcinka skarpy wiślanej. Warto wspomnieć, że wieża ta w swej historii pełniła nie tylko funkcje sakralne - w XVII wieku był tu posterunek odpowiednika dzisiejszej straży pożarnej. Natomiast na terenie kościelnym, wokół świątyni funkcjonował cmentarz (prawdopodobnie ostatnich pochówków dokonywano tu jeszcze pod koniec XVIII wieku, do dziś po jakichkolwiek nagrobkach nie ma już śladu, pamiątką po nich jest tylko kilka tablic na murach kościoła). Przy kościele działał też przytułek, szpital oraz szkoła.
Kościół został znacznie zdewastowany podczas potopu szwedzkiego. Gdy w późniejszych wiekach następowały jej kilkakrotne remonty i przebudowy, stopniowo zatracała coraz bardziej swoje cechy gotyckie. Najpierw, około roku 1690 dodano jej elementy barokowe, a w latach 1840-55 - neogotyckie. Kolejna przebudowa nastąpiła w latach 1883-90, jej celem miało być wydobycie z budowli cech romańskich - jednak świątynia powstała przecież dopiero w XV wieku i takowych cech nigdy nie posiadała. W efekcie pozbawiono tylko budowlę kolejnych elementów gotyckich. Dlatego też kolejna przebudowa, w latach 1905-15, pod kierunkiem Józefa Piusa Dziekońskiego i Stefana Szyllera, miała na celu przywrócenie budowli jej cech gotyckich. Proces ten kontynuowano od roku 1936. Dzięki temu, na przedwojennych fotografiach możemy zobaczyć budowlę w postaci zbliżonej do pierwotnej (i obecnej).
Prace przy stopniowej 'regotycyzacji' przerwała jednak II wojna światowa. Największych zniszczeń świątynia doznała w wyniku niemieckich nalotów w czasie Powstania Warszawskiego. Zniszczone zostało sklepienie kościoła a wieża zawaliła się mniej więcej w połowie wysokości. W czasie odbudowy, w latach 1947-56, postanowiono doprowadzić budowlę do bardziej 'czystej' gotyckiej formy, możliwie zbliżonej do pierwotnej.
Odwiedzając dzisiaj świątynię już na pierwszy rzut oka możemy zauważyć kilka elementów charakterystycznych dla stylu gotyckiego i potwierdzających długą historię tego kościoła - schodkowy szczyt, a we wnętrzu sklepienie gwiaździste. Przede wszystkim jednak w oczy rzuca się wspomniana już masywna, wolnostojąca dzwonnica. Elementami nieco nie pasującymi do stylu świątyni są natomiast boczne, barokowe kaplice, otynkowane na biało i przykryte miedzianymi hełmami. We wnętrzu, niszczonym w czasie potopu szwedzkiego i Powstania Warszawskiego nie zachowało się zbyt wiele wartościowego wyposażenia, w większości jest ono współczesne. Jest tu też jednak kilka cennych zabytków, sprowadzonych do świątyni w XIX wieku, a także po ostatniej wojnie. Zalicza się do nich obraz Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny, dzieło Michaela Willmana z 1682 roku, sprowadzony po wojnie, a także 2 grupy rzeźb przedstawiających Św. Monikę i Św. Augustyna oraz Św. Annę i Najświętszą Marię Pannę.
Przed świątynią, na skwerze (dawnym cmentarzu przykościelnym) możemy zobaczyć pomnik Waleriana Łukasińskiego - znanego patrioty okresu zaborów, który mieszkał w pobliżu kościoła Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny. Człowiek ten był oficerem Księstwa Warszawskiego, uczestnikiem kampanii napoleońskiej i założycielem Wolnomularstwa Narodowego i Towarzystwa Patriotycznego. Za działalność antyrosyjską został skazany na długoletnie więzienie. Spędził tam ponad połowę swego życia (ponad 40 lat) i aż do śmierci nie odzyskał wolności. Monument, autorstwa Andrzeja Kastena, ustawiony tu w 1988 roku, ma dość makabryczną formę. Ponieważ korpus postaci przedstawiono w dość schematyczny sposób, całość wygląda jakby na postumencie ustawiono samą głowę i zakute w kajdany ręce Łukasińskiego.
Informacje praktyczne:
Msze Św. w kościele Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny odbywają się od poniedziałku do piątku o 7.00, 15.00 i 18.00, w soboty o 7.00 i 18.30, a w niedziele i święta o 8.30, 9.30, 11.00, 12.00, 16.00 oraz 18.30.
Historyczne widoki kościoła Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny:
Kościół z zewnątrz i jego otoczenie - obecnie:
Wnętrze kościoła:
Kościół Nawiedzenia NMP nocą:
(C) 2001-2010 Maciej Błażejewski